つなみ てんでんこ . Tsunami tendenko (2017)
instalacja performatywna
premiera: 1 i 2 kwietnia
Opis działania:
„つなみ てんでんこ. Tsunami tendenko” to próba wydobycia wspomnień w postaci pojedynczych zmysłów – zapamiętanych zapachów, obrazów zapisanych przez oko, dźwięków, smaków, ale także faktur, uczucia w ciele na samą myśl o TYM. Przerażającym żywiole, który wzbudza tak wielki strach, że od samego początku przygotowuje się ciało na możliwość ucieczki, opuszczenie domu i bliskich.
Poruszenie tego, co jest pomiędzy słowami, co skrywa milczenie, a może co ochrania? Spotkanie na poziomie bolesnej traumy, próba współodczuwania i zrozumienia. Bycia z drugim człowiekiem mimo wszystko. Mimo milczenia, mimo smutku, na przekór wyrytym w ciele słowom: tsunami tendenko.
Jest czas, w którym należy przestać uciekać. To pokój, w którym zamknięte są wszystkie emocje, wspomnienia, wciąż powracające upiory. Takim pokojem jest drugi człowiek, któremu powierzasz swoją opowieść.
Instalacja performatywna inspirowana jest reportażem Katarzyny Boni „Ganbare! Warsztaty umierania”, poruszającym temat potrójnej tragedii, która dotknęła Japonię 11 marca 2011 roku – trzęsienia ziemi, tsunami i wybuchu elektrowni w Fukushimie.
Opis projektu:
Projekt „Tsunami tendenko” powstaje z potrzeby poruszenia tematu potrójnej tragedii, która dotknęła Japonię w marcu 2011 roku – trzęsienia ziemi, tsunami oraz wybuchu w elektrowni Fukushima Daiichi. Do tej pory opublikowano kilka opracowań tematu oraz spisanych relacji świadków. W 2016 roku na polskim rynku pojawił się reportaż Katarzyny Boni „Ganbare! Warsztaty umierania”, którego lektura zainspirowała mnie do stworzenia instalacji performatywnej, w której oddaję głos świadkom i przyjmuję rolę przewodnika/gospodarza zdarzenia. Instalacja została zaaranżowana w przestrzeni teatralnej (mała scena Teatru Szwalnia), ale świadomie zrezygnowałam z podziału na performera/widza. Instalacja „Tsunami tendenko” pomyślana jest jako jedno zamknięte, wypełnione ciemnością pomieszczenie, w którym uczestnicy wszystkimi zmysłami doświadczają opowieści o katastrofach naturalnych, które dotknęły Japonię.
Opowieść została skonstruowana wielopoziomowo, aby zderzyć ze sobą dwa wielkie zdarzenia nadal mocno oddziałujące na pamięć Japończyków: potrójną tragedię z marca 2011 roku oraz atak nuklearny na Hiroshimę i Nagasaki podczas II wojny światowej. Uczestnik może zobaczyć obrazy miast po trzęsieniu ziemi oraz podczas tsunami, zarejestrowane przez świadków (found footage) oraz wysłuchać opowieści osób, które doświadczyły powyższych zdarzeń w 2011 roku. Konfrontuje optykę Japończyków mieszkających w Sendai (epicentrum trzęsienia ziemi znajdowało się 130 km na wschód od miasta) oraz Polki mieszkającej w tym czasie w tym samym mieście. Wykorzystałam również fragmenty reportażu Katarzyny Boni.
Projekt „Tsunami tendenko” uzupełnia plastyczna instalacja wykonana techniką orgiami. Papierowe żurawie, symbolizujące szczęście i długowieczność, są nawiązaniem do ataku nuklearnego na Hiroshimę i Nagasaki podczas II wojny światowej oraz do legendy o 1000 żurawi, których złożenie miało gwarantować spełnienie jednego życzenia. Przypominam historię dwunastoletniej Sadako Sasaki, która w wieku dwóch lat przeżyła wybuch bomby atomowej zrzuconej na Hiroshimę. Skutki choroby popromiennej odczuła dopiero w wieku dwunastu lat, wtedy postanowiła złożyć 1000 żurawi, jednak śmierć przerwała wykonanie tego zadania. Pomnik Sadako Sasaki stoi w Hiroshimie i zdobi go napis: „To jest nasz płacz, to jest nasza modlitwa, pokój na świecie”. Kontrastem dla tego przesłania jest wiara, że ta sama energia, która zabiła setki tysięcy ludzi, jest w stanie zasilić mieszkania tych, którzy przeżyli – wiara w słowa „atom dla pokoju”. Ta wiara pozwoliła Japończykom przełamać lęk powstały po II wojnie światowej i wybudować niezwykłą ilość elektrowni atomowych. Wiele z nich ucierpiało podczas trzęsienia ziemi w 2011 roku, a wielokrotne wybuchy w elektrowni Fukushima Daiichi spowodowały ogromne skażenie środowiska.
W instalacji wykorzystałam również portrety bohaterów narracji oraz zdjęcia miasta przed i po trzęsieniu ziemi oraz tsunami. Symbolicznym połączeniem tragedii z 11 marca 2011 roku oraz wybuchu bomby atomowej w Hiroshimie i Nagasaki w 1945 jest „unmei no akai ito” – czerwona nić przeznaczenia. Została wykonana z czerwonego neonu, który oświetla pomieszczenie akcji. Kolor czerwony jest kolorem ciepłym, przyjaznym, a jednocześnie ostrzega przed niebezpieczeństwem.
Zawołanie „tsunami tendenko”, będące jednocześnie tytułem instalacji, jest niemożliwe do dosłownego przetłumaczenia. To słowa, które zna każdy Japończyk, powtarzane z pokolenia na pokolenie. „Tsunami tendenko” to ostrzeżenie wyryte w pamięci i ciele – uciekaj jak najdalej, póki możesz, nawet jeśli masz zostawić za sobą wszystko – dom, rodzinę, przyjaciół. Uciekaj sam jak najwyżej potrafisz, nadchodzi tsunami.
Swoimi opowieściami dzielą się: Miwa Tajima, Patrycja Świeczkowska i Norihisa Miyagi
Koncepcja, realizacja, narracja: Katarzyna Skręt
Wideo: Norihisa Miyagi, found footage
Pomoc przy realizacji narracji wideo: Łukasz Cieślak aka Łukasz z Bałut
Głos: Grzegorz Mikołajczyk
Tłumaczenie rozmowy z Miwą Tajimą: Shizuka Suzuki
Identyfikacja graficzna: Martyna Kowalczyk
Nieoceniona pomoc przy składaniu papierowych żurawi: Tosia Brzozowska
Szczególne podziękowania za wsparcie merytoryczne dla Pani profesor Estery Żeromskiej.
W narracjach audio zostały wykorzystane fragmenty reportażu „Ganbare! Warsztaty umierania” Katarzyny Boni (AGORA S.A., 2016).
Miejsce: Teatr Szwalnia, ul. Struga 90, Łódź
Czas trwania: 30 min
Instalacja performatywna „Tsunami tendenko” została dofinansowana w ramach projektu Dotknij Teatru 2017.